مملو از نام ايران و ايرانى مىبينند - احترامى از ايران و ايرانى در دل آنها ايجاد كرده است كه فوق‌العاده است ، و از طرف ديگر در حال حاضر نيز مانند گذشته مفكرين اسلامى ايران عميق‌تر از ساير مفكرين فكر مىكنند . اما درسهايى كه از حج بايد ياد بگيريم يك سلسله درسهاى عملى است ، به عبارت ديگر يك برنامهء تربيتى اسلامى است . اين نكته را بايد متوجه باشيم كه تربيت اسلامى تفاوتش با ساير تربيتها يكى در اين است كه اساس همهء تربيتها را توحيد قرار داده و كار را از نيت و اخلاص شروع كرده است و همين جهت است كه اگر عمل ، خوب اجرا شود اثر چندين برابر دارد . تمرين و عمل به طور كلى در همهء كارها مؤثر است ، چه تمرين مثبت و چه منفى ، اما آن وقت اثر قاطع دارد كه به نام خدا و براى خدا و با حضور قلب و اخلاص باشد . عمل حج از احرام شروع مىشود . احرام « 1 » يعنى چه و براى چه است ؟ در نهايه ابن‌اثير ، مادهء حرم ، حديثى نقل مىكند به اين مضمون : كُلُّ مُسْلِمٍ عَنْ مُسْلِمٍ مُحْرِمٌ . بعد مىگويد : يُقالُ انَّهُ لَمُحْرِمٌ عَنْكَ اىْ يُحْرُمُ أذاكَ عَلَيْه . وَ يُقالُ مُسْلِمٌ مُحْرِمٌ وَ هُوَ الَّذى لَم‌ْيُحِلَّ مِنْ نَفْسِهِ شَيْئاً يوقِعُ بِهِ ، يُريدُ انَّ الْمُسْلِمَ مُعْتَصِمٌ بِالْاسْلامِ مُمْتَنِعٌ بِحُرْمَتِهِ مِمَّنْ ارادَهُ اوْ ارادَ مالَهُ . وَ مِنْهُ حَديثُ عُمَرَ : الصِّيامُ احْرامٌ ، لِاجْتِنابِ الصّائِمِ ما يَثْلِمُ صَوْمَهُ . وَ يُقالُ لِلصّائِمِ مُحْرِمٌ . وَ مِنْهُ قَوْلُ الرّاعى : قَتَلُوا ابْنَ عَفّانَ الْخَليفَةَ مُحْرِماً * وَ دَعا فَلَمْ ارَ مِثْلَهُ مَخْذولا . . . وَ الْاحْرامُ مُصْدَرُ احْرَمَ الرَّجُلُ يُحْرِمُ احْراماً اذا اهَلَّ بِالْحَجِّ اوْ بِالْعُمْرَةِ وَ باشَرَ اسْبابَهُما وَ شُروطَهُما مِنْ خَلْعِ الْمَخيطِ وَ اجْتِنابِ الْاشْياءِ الَّتى مَنَعَهُ الشَّرْعُ مِنْها كَالطّيبِ وَ النِّكاحِ وَ الصَّيْدِ وَ غَيْرِ ذلِكَ . وَ الْاصْلُ فيهِ الْمَنْعُ فَكَأنَّ الْمُحْرِمَ مُمْتَنِعٌ مِنْ هذِهِ الْاشْياءِ . [ گويند « او مُحرم از توست » يعنى حرام است آزار دادن تو بر او . و گويند « مسلمان مُحرم » و او كسى است كه چيزى از خود را حلال نكرده تا سبب

--> ( 1 ) . رجوع شود به ورقهء حج ، فلسفهء احرام .